Phần trình bày bạn chuẩn bị được. Phần hỏi đáp mới là chỗ hội đồng đánh giá bạn thật sự hiểu tới đâu.
Tin tốt: phần lớn câu hỏi rơi vào năm dạng đoán trước được, và bạn chuẩn bị được cho cả năm.
Dạng 1: kiểm bạn có tự làm không
Chỗ này em tính thế nào ra? Đoạn này trong chương trình làm gì? Số liệu này lấy ở đâu?
Chiếm phần lớn câu hỏi. Không khó nếu bạn tự làm, và không cách nào qua nếu không.
Chuẩn bị: đọc lại toàn bộ quyển trước hôm bảo vệ, dừng ở mọi con số và tự hỏi nó từ đâu ra. Chỗ nào bạn ngập ngừng là chỗ sẽ bị hỏi — người chấm có kinh nghiệm nhận ra chỗ yếu rất nhanh.
Dạng 2: kiểm bạn hiểu vì sao làm thế
Vì sao em chọn phương án này? Còn cách nào khác không? Nếu điều kiện đổi thành X thì sao?
Dạng này phân biệt điểm khá với điểm giỏi. Làm đúng thì được khá; hiểu vì sao làm thế mới được giỏi.
Chuẩn bị: với mỗi quyết định lớn trong đồ án, chuẩn bị một câu trả lời gồm ba phần — em cân nhắc các phương án A, B, C; em chọn B vì lý do này; đánh đổi là thế này.
Nếu bạn đã ghi nhật ký thì phần này có sẵn.
Dạng 3: kiểm bạn biết giới hạn
Kết quả này áp dụng được trong trường hợp nào? Bài của em còn thiếu gì? Giả thiết nào có thể không đúng?
Nhiều sinh viên sợ dạng này và cố nói bài mình hoàn hảo. Sai chiến thuật. Người biết rõ giới hạn của mình được đánh giá cao hơn hẳn người khẳng định mọi thứ đều ổn.
Chuẩn bị: tự liệt kê ba hạn chế lớn nhất của đồ án và một câu về ảnh hưởng của mỗi cái. Nếu quyển có phần giới hạn viết tử tế thì bạn đã có sẵn.
Dạng 4: câu hỏi mở rộng
Nếu làm tiếp thì em làm gì? Cái này áp dụng vào thực tế thế nào? Có thể mở rộng sang lĩnh vực khác không?
Đây thường không phải câu hỏi bắt bẻ mà là người chấm thấy đề tài thú vị và muốn nghe bạn nghĩ. Trả lời thoải mái, được phép nói đây là ý tưởng chưa kiểm chứng.
Dạng 5: câu hỏi ngoài phạm vi
Sao em không làm thêm phần Y? Nếu dùng công nghệ Z thì sao?
Cách trả lời: nhắc lại phạm vi đã nêu, rồi công nhận đó là hướng đáng làm.
Ví dụ: Phần Y nằm ngoài phạm vi em đã giới hạn ở mục 1.3 do hạn chế về thời gian và dữ liệu. Em có cân nhắc và thấy đây là hướng phát triển đáng làm tiếp, em đã nêu ở phần kiến nghị.
Đây chính là lý do phải viết phần phạm vi cho rõ — nó là lá chắn hợp pháp cho bạn ở đúng khoảnh khắc này.
Khi không biết câu trả lời
Sẽ có. Cách xử lý phân biệt rất rõ giữa các sinh viên.
Cách tệ: im lặng, bịa, hoặc nói vòng vo sang chuyện khác. Hội đồng nhận ra ngay khi bạn bịa, và từ đó họ nghi cả những phần bạn đã trả lời đúng.
Cách tốt: nói phần mình biết, thừa nhận phần chưa rõ, nêu hướng mình sẽ tìm.
Thưa thầy, phần này em chưa tìm hiểu kỹ. Theo em hiểu thì nó liên quan tới A, và em nghĩ cần xem lại giả thiết về B. Em sẽ bổ sung ạ.
Câu trả lời đó trung thực, cho thấy bạn biết mình chưa biết gì — và đó cũng là một năng lực.
Khi bị chỉ ra lỗi
Ghi nhận, đừng cãi. Đây là nguyên tắc quan trọng nhất của phần hỏi đáp.
Dạ vâng, em ghi nhận, em sẽ sửa lại ạ.
Nhận lỗi gọn thì hội đồng chuyển sang câu khác. Cãi thì họ đào sâu đúng chỗ đó, và không khí buổi bảo vệ xấu đi.
Nếu bạn thật sự nghĩ mình đúng, vẫn ghi nhận trước rồi trình bày nhẹ nhàng: Em ghi nhận ạ. Chỗ này em làm theo [nguồn], có thể em hiểu chưa đúng, em xin xem lại. Không bao giờ dùng giọng tranh luận.
Ba việc trong lúc nghe câu hỏi
- Nghe hết câu hỏi rồi mới trả lời. Cắt lời để trả lời sớm rất dễ trả lời lạc.
- Ghi lại câu hỏi ra giấy, nhất là khi hội đồng hỏi nhiều ý một lúc. Trả lời thiếu một ý là mất điểm oan.
- Không hiểu thì xin nhắc lại. Dạ thầy cho em hỏi lại ý này ạ — hoàn toàn bình thường và tốt hơn nhiều so với trả lời lạc đề.
Chuẩn bị bằng cách nhờ người hỏi
Trước hôm bảo vệ, nhờ hai ba người đọc slide và hỏi khó. Bạn cùng lớp làm đề tài khác là người hỏi tốt, vì họ ở vị trí gần với hội đồng: hiểu ngành nhưng không quen đề tài của bạn.
Ghi lại mọi câu họ hỏi. Gần như luôn có vài câu trùng với câu hội đồng hỏi thật.
Câu hỏi thường gặp
Hội đồng hay hỏi những dạng câu nào?
Năm dạng: kiểm bạn có tự làm không, kiểm bạn hiểu vì sao làm thế, kiểm bạn biết giới hạn của bài, câu hỏi mở rộng, và câu hỏi về phần ngoài phạm vi.
Bị hỏi về phần ngoài phạm vi thì trả lời sao?
Nhắc lại phạm vi đã nêu trong quyển rồi công nhận đó là hướng đáng làm tiếp và đã ghi ở phần kiến nghị. Đây là lý do phải viết phần phạm vi cho rõ.
Không biết câu trả lời thì làm gì?
Nói phần mình biết, thừa nhận phần chưa rõ, và nêu hướng sẽ tìm. Bịa thì hội đồng nhận ra ngay và từ đó nghi cả những phần bạn đã trả lời đúng.
Bị chỉ ra lỗi thì nên phản ứng thế nào?
Ghi nhận, đừng cãi. Nhận lỗi gọn thì hội đồng chuyển câu khác; cãi thì họ đào sâu đúng chỗ đó. Nếu thật sự nghĩ mình đúng thì vẫn ghi nhận trước rồi trình bày nhẹ nhàng.
Chuẩn bị phần hỏi đáp bằng cách nào?
Nhờ hai ba người đọc slide và hỏi khó. Bạn cùng lớp làm đề tài khác là người hỏi tốt vì họ ở vị trí gần hội đồng: hiểu ngành nhưng không quen đề tài của bạn.
