Thu dữ liệu từ con người: những việc phải làm trước khi bắt đầu

Nếu đồ án của bạn có khảo sát, phỏng vấn, quan sát người dùng, hay thử nghiệm với người tham gia, thì bạn đang thu dữ liệu từ người thật.

Có một nhóm việc phải làm trước khi bắt đầu. Làm sau thì không sửa được, vì bạn không thể quay lại xin phép người đã trả lời xong.

Ba nguyên tắc nền

1. Người tham gia phải biết mình đang tham gia cái gì.

Trước khi hỏi câu đầu tiên, nói rõ:

• Bạn là ai, học trường nào, đang làm đồ án gì.
• Dữ liệu dùng vào việc gì.
• Mất bao lâu.
• Có ghi âm hay không.
• Họ có thể dừng bất cứ lúc nào mà không cần lý do.

Với bảng hỏi, đặt phần này ở đầu phiếu. Với phỏng vấn, nói ở đầu buổi. Mất một phút và nó thay đổi hẳn tính chất của việc bạn đang làm.

2. Tham gia là tự nguyện.

Không ép, không dùng quan hệ để tạo áp lực. Đặc biệt cẩn thận nếu người trả lời ở thế yếu hơn bạn — nhân viên của người quen bạn, khoá dưới, người bạn đang hướng dẫn.

3. Không thu nhiều hơn mức cần.

Mỗi câu hỏi phải phục vụ câu hỏi nghiên cứu. Hỏi tên, số điện thoại, địa chỉ khi không cần tới là thu thông tin cá nhân không có lý do — vừa thừa vừa làm tăng rủi ro cho bạn.

Ẩn danh và bảo mật

Nguyên tắc: trong quyển và trong phụ lục không được xác định được ai đã nói gì.

• Không dùng tên thật trong quyển. Dùng mã: người trả lời số 1, doanh nghiệp A.
• Cẩn thận với tổ hợp thông tin. Không ghi tên nhưng ghi trưởng phòng kỹ thuật, nữ, công ty X, 15 năm kinh nghiệm thì trong một công ty nhỏ chỉ có một người như vậy. Đây là chỗ sơ ý nhiều nhất.
• Tách phần định danh khỏi phần trả lời nếu bạn phải lưu thông tin liên hệ để gửi kết quả — giữ hai tệp riêng, nối bằng mã.
• Bảo vệ tệp dữ liệu: không để trên máy dùng chung, không gửi qua kênh công khai, xoá phần định danh khi không cần nữa.

Ghi âm và chụp ảnh

• Hỏi trước khi ghi âm, và ghi lại việc họ đã đồng ý.
• Chụp ảnh có mặt người thì phải xin phép riêng cho việc đưa vào quyển — đồng ý tham gia phỏng vấn không đồng nghĩa với đồng ý cho đăng ảnh.
• Làm mờ mặt nếu ảnh chỉ để minh hoạ bối cảnh.
• Xoá bản ghi âm sau khi đã gỡ băng xong, trừ khi có lý do giữ và người tham gia đã biết.

Nhóm cần thận trọng hơn

Có những nhóm đòi mức cẩn trọng cao hơn, và một số trường yêu cầu thủ tục riêng:

• Trẻ em và người dưới tuổi thành niên — thường cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, và sự đồng ý của nhà trường nếu khảo sát trong trường.
• Bệnh nhân và người có vấn đề sức khoẻ.
• Người lao động khi khảo sát qua nơi làm việc — họ có thể ngại từ chối vì áp lực từ cấp trên.
• Chủ đề nhạy cảm — thu nhập, sức khoẻ, đời tư, quan điểm cá nhân.

Hỏi thầy hướng dẫn và bộ môn xem trường có yêu cầu thủ tục xét duyệt nào không. Một số chương trình, nhất là khối y và khoa học xã hội, có quy trình riêng — và làm sau khi đã thu dữ liệu thì không hợp lệ.

Với dữ liệu của doanh nghiệp

Trùng một phần với bài về làm đồ án tại doanh nghiệp, nhưng nhắc lại vì hay bị bỏ qua:

• Xin phép bằng văn bản trước khi dùng số liệu nội bộ.
• Hỏi rõ phần nào không được công bố, và quy đổi hoặc ẩn danh phần đó.
• Ghi rõ trong quyển rằng số liệu đã được xử lý, để hội đồng không hiểu nhầm là bạn bịa số.

Viết gì trong quyển

Trong chương phương pháp, dành một đoạn ngắn nói:

• Người tham gia được thông báo về mục đích và đồng ý tự nguyện.
• Dữ liệu được xử lý ẩn danh.
• Cách lưu trữ và bảo vệ dữ liệu.
• Thủ tục xét duyệt nếu có.

Đoạn này ngắn nhưng nó cho thấy bạn hiểu rằng dữ liệu của mình đến từ người thật. Ở nhiều hội đồng, thiếu nó là một câu hỏi chắc chắn được đặt ra.

Câu hỏi thường gặp