Khi nói tới đạo văn, gần như ai cũng nghĩ tới chữ. Nhưng hình, bảng, sơ đồ và mã nguồn đều có tác giả, và dùng chúng cũng có quy tắc.
Đây cũng là phần mà phần mềm kiểm trùng lặp không bắt được, nên nó phụ thuộc hoàn toàn vào bạn.
Hình và sơ đồ
Lấy nguyên hình từ tài liệu khác. Ghi nguồn ngay dưới hình, sau phần chú thích: Hình 2.3. Sơ đồ nguyên lý hệ thống. Nguồn: [số dẫn].
Vẽ lại hình của người khác. Đây là chỗ nhiều người tưởng vẽ lại thì thành của mình. Không phải — nội dung vẫn là của họ.
Cách ghi đúng: Nguồn: vẽ lại theo [số dẫn].
Vẽ lại có chỉnh sửa. Bạn lấy ý tưởng sơ đồ nhưng thêm bớt cho phù hợp đề tài của mình: Nguồn: điều chỉnh từ [số dẫn].
Hình bạn tự vẽ hoàn toàn. Không cần ghi nguồn. Nhưng nếu trong một chương có cả hình dẫn nguồn lẫn hình tự vẽ, nên ghi Nguồn: tác giả ở hình của mình cho rõ ràng.
Ảnh chụp. Ảnh bạn chụp thì là của bạn. Ảnh lấy trên mạng thì phải kiểm giấy phép sử dụng — nhiều ảnh không cho dùng lại, kể cả trong tài liệu học thuật. Ưu tiên ảnh mình chụp hoặc ảnh có giấy phép cho phép dùng kèm ghi nguồn.
Bảng số liệu
- Bảng lấy nguyên — ghi nguồn đầy đủ kèm kỳ số liệu.
- Bảng bạn lập từ số liệu của người khác — ghi Nguồn: [số dẫn], tác giả tổng hợp. Đây là trường hợp phổ biến nhất và hay bị ghi thiếu vế sau.
- Bảng từ số liệu bạn tự đo — không cần nguồn ngoài, nhưng nên ghi điều kiện đo.
Mã nguồn
Phần này ít được nói tới trong quy chế nhưng rất thực tế với đồ án công nghệ thông tin, điện tử và tự động hoá.
Thư viện và gói mã nguồn mở. Dùng thư viện là chuyện bình thường và không ai đòi bạn viết lại từ đầu. Nhưng phải:
- Liệt kê trong chương phương pháp các thư viện chính kèm phiên bản.
- Kiểm giấy phép. Mỗi thư viện có giấy phép riêng, và một số giấy phép có yêu cầu kèm theo khi bạn phân phối lại mã. Với đồ án thì hiếm khi thành vấn đề, nhưng nên biết mình đang dùng gì.
Đoạn mã chép từ diễn đàn, hướng dẫn, kho công khai. Đây là chỗ hay sai nhất.
Chép vài dòng giải quyết một vấn đề kỹ thuật cụ thể là chuyện bình thường trong nghề. Nhưng trong đồ án:
- Ghi chú ngay trong mã nguồn của đoạn đó — một dòng chú thích kèm địa chỉ.
- Nói trong quyển nếu đó là một phần đáng kể chứ không phải vài dòng lặt vặt.
- Phải hiểu đoạn mã đó. Đây là điều kiện quan trọng nhất — hội đồng sẽ hỏi, và không giải thích được thì mất điểm nặng bất kể bạn có ghi nguồn hay không.
Dùng lại cả một dự án mã nguồn mở làm nền. Hoàn toàn được nếu giấy phép cho phép, nhưng phải nói rõ ngay từ phần mở đầu: dự án nền là gì, bạn thêm hoặc sửa những gì.
Điều không được: trình bày cả hệ thống như thể bạn viết từ đầu. Hội đồng tìm ra dự án gốc rất dễ, và lúc đó vấn đề không còn là kỹ thuật nữa.
Phần đóng góp phải rõ
Với đồ án có dùng lại nhiều thành phần, cách trình bày tốt nhất là một bảng phân định đặt ở đầu chương thực hiện:
| Thành phần | Nguồn gốc | Đóng góp của tác giả |
|---|---|---|
| Thư viện xử lý ảnh | Mã nguồn mở | Sử dụng nguyên |
| Mô hình nhận dạng | Kiến trúc theo [số dẫn] | Huấn luyện lại trên tập dữ liệu tự thu |
| Giao diện và luồng nghiệp vụ | Tự xây dựng | Toàn bộ |
Bảng này làm được ba việc cùng lúc: minh bạch nguồn gốc, làm nổi phần đóng góp của bạn, và trả lời trước câu hỏi mà hội đồng chắc chắn sẽ đặt ra.
Nhiều sinh viên ngại làm bảng này vì sợ lộ ra mình dùng lại nhiều. Thực tế thì ngược lại: người chấm biết rõ sinh viên không viết mọi thứ từ đầu, nên bảng minh bạch làm tăng độ tin, còn im lặng mới gây nghi ngờ.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ lại sơ đồ của người khác thì có phải ghi nguồn không?
Có. Vẽ lại không làm nó thành của bạn vì nội dung vẫn là của họ. Ghi Nguồn vẽ lại theo số dẫn, hoặc Nguồn điều chỉnh từ số dẫn nếu có thêm bớt.
Bảng mình lập từ số liệu người khác thì ghi nguồn thế nào?
Ghi nguồn kèm vế tác giả tổng hợp. Đây là trường hợp phổ biến nhất và hay bị ghi thiếu vế sau.
Chép đoạn mã từ diễn đàn có được không?
Được với vài dòng giải quyết vấn đề kỹ thuật cụ thể, nhưng phải ghi chú nguồn ngay trong mã, nói trong quyển nếu là phần đáng kể, và quan trọng nhất là phải hiểu đoạn mã đó vì hội đồng sẽ hỏi.
Dùng cả một dự án mã nguồn mở làm nền có được không?
Được nếu giấy phép cho phép, nhưng phải nói rõ ngay từ phần mở đầu dự án nền là gì và bạn thêm sửa những gì. Trình bày như thể tự viết từ đầu thì hội đồng tìm ra dự án gốc rất dễ.
Có cách nào trình bày rõ phần đóng góp của mình không?
Lập một bảng phân định ở đầu chương thực hiện gồm thành phần, nguồn gốc và đóng góp của tác giả. Bảng minh bạch làm tăng độ tin, còn im lặng mới gây nghi ngờ.
