Kiểu trích dẫn là quy ước về cách ghi nguồn trong bài và cách lập danh mục cuối quyển. Không có kiểu nào đúng hơn kiểu nào — cái bị trừ điểm là dùng lẫn lộn nhiều kiểu trong cùng một quyển.
Việc đầu tiên: lấy mẫu của bộ môn và làm theo. Bộ môn không quy định thì chọn một kiểu phổ biến trong ngành và giữ đúng.
Hai họ kiểu trích dẫn
Họ đánh số. Trong bài ghi số trong ngoặc vuông theo thứ tự xuất hiện, danh mục cuối quyển sắp theo đúng thứ tự đó.
Phổ biến ở khối kỹ thuật và công nghệ. Gọn trong bài, nhưng khi thêm một nguồn vào giữa thì mọi số sau đó phải đánh lại — lý do nên dùng phần mềm quản lý.
Họ tên tác giả và năm. Trong bài ghi tên tác giả kèm năm, danh mục sắp theo bảng chữ cái.
Phổ biến ở khối kinh tế, xã hội và khoa học tự nhiên. Đọc lên tự nhiên hơn vì người đọc nhận ra ngay công trình nào, và thêm nguồn không phải đánh số lại.
Ghi trong bài
Vài quy tắc chung cho cả hai họ:
- Đặt dấu trích dẫn ngay sau ý được dẫn, không dồn hết xuống cuối đoạn.
- Nhiều nguồn cho cùng một ý thì gộp trong một cặp ngoặc.
- Trích nguyên văn thì thêm số trang.
- Nêu tên tác giả trong câu khi muốn nhấn mạnh ai làm: đọc tự nhiên hơn và cho thấy bạn nắm được bức tranh.
Danh mục tài liệu tham khảo
Mỗi loại nguồn có cách ghi riêng. Dù theo kiểu nào, các thành phần thường cần có:
Bài báo khoa học: tác giả, năm, tên bài, tên tạp chí, tập và số, số trang, mã định danh nếu có.
Sách: tác giả, năm, tên sách, lần xuất bản, nhà xuất bản, nơi xuất bản.
Một chương trong sách: thêm tên chương và người chủ biên.
Luận văn, đồ án: tác giả, năm, tên, loại học vị, tên trường.
Tiêu chuẩn: số hiệu tiêu chuẩn, tên, năm ban hành, cơ quan ban hành. Số hiệu là phần quan trọng nhất và hay bị thiếu.
Văn bản pháp quy: loại văn bản, số hiệu, ngày ban hành, cơ quan, trích yếu.
Trang web: tác giả hoặc tổ chức, năm, tiêu đề, địa chỉ, ngày truy cập. Ngày truy cập là bắt buộc vì nội dung trực tuyến có thể đổi.
Tài liệu kỹ thuật của nhà sản xuất: tên hãng, tên tài liệu, mã hiệu, năm.
Sắp xếp và trình bày
- Theo họ đánh số: sắp theo thứ tự xuất hiện trong bài.
- Theo họ tên tác giả: sắp theo bảng chữ cái. ⚠️ Với tác giả Việt Nam, nhiều mẫu quy định sắp theo tên chứ không theo họ — kiểm mẫu của bộ môn, đây là chỗ hay làm sai.
- Tách theo ngôn ngữ nếu mẫu yêu cầu: tiếng Việt trước, tiếng nước ngoài sau.
- Giữ nguyên tên tài liệu ở ngôn ngữ gốc, không dịch.
Bảy lỗi hay gặp
- Nguồn có trong danh mục mà không được dẫn trong bài. Thường do nhặt vào cho dày. Người chấm tìm là ra.
- Nguồn được dẫn trong bài mà không có trong danh mục. Lỗi ngược lại, thường do quên cập nhật.
- Thiếu thành phần — thiếu năm, thiếu tên tạp chí, thiếu nhà xuất bản.
- Thiếu ngày truy cập cho nguồn trực tuyến.
- Không nhất quán — chỗ viết đủ tên tác giả, chỗ viết tắt; chỗ in nghiêng tên tạp chí, chỗ không.
- Dẫn trang tổng hợp thay vì nguồn gốc.
- Nguồn không tồn tại. Thường do chép danh mục từ nơi khác mà không kiểm, hoặc do lấy từ công cụ tự sinh mà không đối chiếu. Đây là lỗi nặng nhất trong bảy.
Ba phép kiểm cuối cùng
Trước khi nộp, dành một buổi:
- Kiểm hai chiều. Mỗi dấu trích dẫn trong bài có một dòng tương ứng trong danh mục, và mỗi dòng trong danh mục xuất hiện ít nhất một lần trong bài.
- Mở thử từng nguồn. Nhất là các nguồn trực tuyến — kiểm địa chỉ còn truy cập được.
- Đọc lại danh mục bằng mắt để bắt lỗi không nhất quán, kể cả khi bạn dùng phần mềm quản lý. Phần mềm chỉ chính xác bằng dữ liệu bạn nhập vào.
Câu hỏi thường gặp
Có mấy họ kiểu trích dẫn?
Hai họ: họ đánh số ghi số trong ngoặc vuông theo thứ tự xuất hiện, phổ biến ở khối kỹ thuật; và họ tên tác giả kèm năm, danh mục sắp theo bảng chữ cái, phổ biến ở khối kinh tế và xã hội.
Nguồn trực tuyến cần ghi thêm gì?
Ngày truy cập, và đây là bắt buộc vì nội dung trực tuyến có thể đổi hoặc bị gỡ.
Sắp xếp danh mục theo tên tác giả Việt Nam thế nào?
Nhiều mẫu quy định sắp theo tên chứ không theo họ. Đây là chỗ hay làm sai nên phải kiểm mẫu của bộ môn.
Lỗi nặng nhất trong danh mục tài liệu là gì?
Nguồn không tồn tại, thường do chép danh mục từ nơi khác mà không kiểm hoặc lấy từ công cụ tự sinh mà không đối chiếu.
Kiểm danh mục trước khi nộp thế nào?
Kiểm hai chiều để mỗi dấu trích dẫn có dòng tương ứng và mỗi dòng xuất hiện ít nhất một lần trong bài, mở thử từng nguồn trực tuyến, và đọc lại bằng mắt kể cả khi đã dùng phần mềm quản lý.
