Hai thái cực đều có vấn đề. Dẫn quá ít là đạo văn. Dẫn quá nhiều làm quyển đọc như một bản tổng hợp không có gì của riêng bạn — và hội đồng sẽ hỏi vậy phần nào là của em.
May là ranh giới khá rõ.
Phải dẫn nguồn khi
- Dùng số liệu của người khác — mọi con số không do bạn đo hay tính.
- Nêu một kết quả, kết luận hay phát hiện của người khác.
- Dùng một phương pháp, mô hình, thuật toán do người khác đề xuất.
- Dùng công thức không phải kiến thức nền của ngành.
- Dùng định nghĩa lấy từ tiêu chuẩn hoặc văn bản pháp quy — dẫn cả số hiệu văn bản.
- Dùng hình, bảng, sơ đồ của người khác, kể cả khi đã vẽ lại.
- Nêu một quan điểm hay nhận định không phải của bạn.
Không cần dẫn nguồn khi
- Kiến thức phổ thông trong ngành. Định luật cơ bản, công thức trong mọi giáo trình nhập môn, khái niệm ai học ngành cũng biết.
- Kết quả đo, tính toán, phân tích của chính bạn.
- Mô tả việc bạn đã làm — thiết kế của bạn, quy trình bạn xây dựng.
- Nhận xét của bạn về kết quả của chính bạn.
- Sự kiện ai cũng biết và không tranh cãi.
Phép thử cho kiến thức phổ thông: nếu thông tin đó xuất hiện trong nhiều giáo trình cơ bản mà không nguồn nào cần dẫn lại ai, thì đó là kiến thức chung của ngành.
Không chắc thì cứ dẫn. Dẫn thừa một nguồn không ai trách; thiếu một nguồn thì có vấn đề.
Ranh giới hay gây lúng túng
Một công thức có trong giáo trình. Công thức nền của ngành thì không cần dẫn. Nhưng công thức thực nghiệm, công thức của một tác giả cụ thể, hay công thức trong tiêu chuẩn thì phải dẫn — và với tiêu chuẩn thì dẫn cả số hiệu và điều khoản.
Số liệu ai cũng biết. Ví dụ các hằng số vật lý cơ bản thì không cần. Nhưng con số về thị trường, dân số, sản lượng thì luôn phải dẫn, kèm kỳ số liệu.
Kiến thức bạn học trên lớp. Học trên lớp không làm nó thành của bạn. Nếu đó là kiến thức nền của ngành thì không cần dẫn; nếu là kết quả nghiên cứu cụ thể thì phải tìm nguồn gốc mà dẫn.
Dẫn nhiều đoạn cùng một nguồn
Tình huống rất hay gặp: cả một mục dài lấy ý từ một tài liệu.
Cách sai: chỉ ghi nguồn ở câu cuối cùng, làm người đọc tưởng chỉ câu đó lấy từ đó.
Cách đúng, chọn một:
- Nói rõ ở đầu đoạn rằng phần sau dựa theo tài liệu nào, rồi dẫn nguồn ở đó.
- Dẫn nguồn ở mỗi đoạn nếu các đoạn cách xa nhau.
- Nêu tên tác giả trong câu để mạch đoạn rõ ai đang nói: Theo nghiên cứu của nhóm tác giả X, …
Cách thứ ba đọc tự nhiên nhất và cũng cho thấy bạn nắm được ai đã làm gì.
Mật độ hợp lý
Không có con số chuẩn, nhưng có một cách nhìn theo chương:
- Chương tổng quan: dày trích dẫn, vì cả chương là tổng hợp việc của người khác.
- Chương cơ sở lý thuyết: dẫn ở các công thức và định nghĩa không phải kiến thức nền.
- Chương phương pháp: dẫn khi dùng phương pháp của người khác, không dẫn ở phần bạn tự thiết kế.
- Chương kết quả: hầu như không dẫn, trừ khi so sánh với công trình khác.
- Chương kết luận: gần như không dẫn, vì đây là phần của bạn.
Một quyển mà chương kết quả và kết luận cũng dày trích dẫn là dấu hiệu bạn chưa có phần đóng góp riêng — đó là vấn đề nội dung, không phải vấn đề trích dẫn.
Một câu tự kiểm
Đọc lại một chương và hỏi: phần nào ở đây là của tôi?
Nếu ở chương phương pháp, kết quả hoặc kết luận mà câu trả lời khó, thì vấn đề nằm sâu hơn việc dẫn nguồn — và nên nói với thầy hướng dẫn sớm.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào bắt buộc phải dẫn nguồn?
Khi dùng số liệu của người khác, nêu kết quả hay kết luận của họ, dùng phương pháp hay mô hình do người khác đề xuất, dùng công thức không phải kiến thức nền, dùng định nghĩa từ tiêu chuẩn, và dùng hình bảng của người khác kể cả khi vẽ lại.
Khi nào không cần dẫn nguồn?
Kiến thức phổ thông trong ngành, kết quả đo và tính toán của chính bạn, mô tả việc bạn đã làm, nhận xét của bạn về kết quả của mình, và sự kiện ai cũng biết.
Làm sao biết đó là kiến thức phổ thông?
Nếu thông tin xuất hiện trong nhiều giáo trình cơ bản mà không nguồn nào cần dẫn lại ai thì đó là kiến thức chung của ngành. Không chắc thì cứ dẫn — dẫn thừa không ai trách.
Cả một mục dài lấy từ một tài liệu thì dẫn thế nào?
Nói rõ ở đầu đoạn là phần sau dựa theo tài liệu nào, hoặc dẫn ở mỗi đoạn, hoặc nêu tên tác giả ngay trong câu như theo nghiên cứu của nhóm tác giả X. Cách cuối đọc tự nhiên nhất.
Mật độ trích dẫn hợp lý theo chương là thế nào?
Chương tổng quan dày trích dẫn, cơ sở lý thuyết dẫn ở công thức và định nghĩa không phải kiến thức nền, phương pháp dẫn khi dùng của người khác, còn kết quả và kết luận thì hầu như không dẫn.
