Nhiều sinh viên viết quyển theo kiểu kể lại quá trình mình đã làm. Đọc lên thì giống nhật ký chứ không giống một báo cáo kỹ thuật.
Cách nghĩ đúng hơn: người chấm mở quyển ra để tìm câu trả lời cho năm câu hỏi, theo đúng thứ tự. Mỗi chương trả lời một câu.
Năm câu hỏi và năm chương
Chương 1 — Vì sao phải làm việc này?
Mở đầu và tổng quan. Nêu vấn đề, nêu bối cảnh, nói ai đã làm gì trước bạn, và chỉ ra chỗ còn bỏ ngỏ mà bạn sẽ làm. Kết chương bằng mục tiêu, đối tượng và phạm vi.
Chương này quyết định người đọc có tin phần còn lại đáng đọc không.
Chương 2 — Dựa trên cái gì?
Cơ sở lý thuyết, tiêu chuẩn áp dụng, công nghệ và công cụ. Chỉ đưa vào thứ bạn thật sự dùng ở các chương sau. Đây là quy tắc lọc quan trọng nhất của chương này — nhiều quyển đưa cả một giáo trình vào rồi không dùng tới một nửa.
Chương 3 — Làm thế nào?
Phương pháp, thiết kế, quy trình thực hiện. Phần lõi của đồ án. Mỗi lựa chọn phải kèm lý do — vì sao chọn cách này chứ không phải cách kia.
Chương 4 — Ra cái gì, và có tốt không?
Kết quả và đánh giá. Đây là chương hội đồng hỏi nhiều nhất và cũng là chương hay bị viết mỏng nhất, vì nó nằm cuối và thường bị hết giờ.
Không chỉ trưng kết quả mà phải đánh giá: so với mục tiêu ban đầu thì đạt tới đâu, so với cách làm khác thì thế nào, sai số bao nhiêu, chạy trong điều kiện nào.
Chương 5 — Rút ra được gì, và tiếp theo là gì?
Kết luận và kiến nghị. Tóm tắt những gì đã làm được, nói thẳng giới hạn, và nêu hướng phát triển.
⚠️ Cấu trúc cụ thể khác nhau theo trường và khối ngành — có nơi tách thiết kế và thực hiện thành hai chương, có nơi gộp. Theo mẫu của bộ môn, phần trên là để hiểu vai trò từng phần.
Tỷ lệ độ dài
Một quyển cân đối thường rơi vào khoảng:
| Chương | Tỷ lệ |
|---|---|
| Mở đầu và tổng quan | 15-20% |
| Cơ sở lý thuyết | 15-20% |
| Phương pháp và thiết kế | 30-35% |
| Kết quả và đánh giá | 20-25% |
| Kết luận | 5% |
Lệch nhiều so với bảng này thường là dấu hiệu:
- Chương cơ sở lý thuyết quá dày — thường vì chép nhiều. Đây là dấu hiệu quen thuộc nhất với người chấm, và nó cũng đẩy tỷ lệ trùng lặp lên.
- Chương kết quả quá mỏng — làm ra sản phẩm nhưng không đo, không đánh giá. Hội đồng sẽ hỏi đúng chỗ này.
- Chương phương pháp mỏng — làm nhiều mà không mô tả, hoặc mô tả mà không giải thích lý do.
Trước và sau các chương
Phần đầu quyển: bìa, trang lót, nhiệm vụ đồ án, lời cam đoan, lời cảm ơn, nhận xét của giảng viên, mục lục, danh mục hình, danh mục bảng, danh mục từ viết tắt.
Phần cuối: tài liệu tham khảo, phụ lục.
Nghe vụn nhưng thiếu một mục trong đó là bị trả về, và làm chúng ở phút cuối thì rất dễ sót. Kiểm theo mẫu của bộ môn ngay từ khi bắt đầu viết chứ đừng đợi tuần cuối.
Viết theo thứ tự nào
Đừng viết từ chương 1 tới chương 5 theo thứ tự. Thứ tự hiệu quả hơn:
- Chương 3 trước — bạn viết trong lúc đang làm, nên nhớ rõ nhất.
- Chương 4 ngay sau khi có kết quả, lúc số liệu còn tươi.
- Chương 2 — viết dần trong lúc đọc tài liệu, nhưng chỉ chốt sau khi xong chương 3, vì lúc đó mới biết mình thật sự dùng lý thuyết nào.
- Chương 1 phần tổng quan viết dần, nhưng phần mục tiêu và phạm vi thì chốt sau cùng — mục tiêu thật của bạn chỉ rõ hoàn toàn khi đã làm xong.
- Chương 5 cuối cùng, và viết nhanh nếu bốn chương kia chắc.
Cách này tránh được lỗi phổ biến: viết mục tiêu từ đầu rồi làm ra thứ khác, tới lúc nộp thì mục tiêu và kết quả không khớp nhau. Hội đồng đọc hai chỗ đó cạnh nhau và thấy ngay.
Câu hỏi thường gặp
Quyển thuyết minh gồm những chương nào?
Năm phần trả lời năm câu hỏi: vì sao phải làm, dựa trên cái gì, làm thế nào, ra cái gì và có tốt không, rút ra được gì và tiếp theo là gì. Cấu trúc cụ thể theo mẫu của bộ môn.
Chương cơ sở lý thuyết nên đưa gì vào?
Chỉ thứ bạn thật sự dùng ở các chương sau. Đây là quy tắc lọc quan trọng nhất — nhiều quyển đưa cả giáo trình vào rồi không dùng tới một nửa, vừa dày vừa đẩy tỷ lệ trùng lặp lên.
Tỷ lệ độ dài giữa các chương thế nào là cân đối?
Khoảng 15-20% mở đầu tổng quan, 15-20% cơ sở lý thuyết, 30-35% phương pháp thiết kế, 20-25% kết quả đánh giá, 5% kết luận.
Chương nào hay bị viết mỏng nhất?
Chương kết quả và đánh giá, vì nằm cuối và thường bị hết giờ. Nhưng đó lại là chương hội đồng hỏi nhiều nhất — phải đánh giá chứ không chỉ trưng kết quả.
Nên viết các chương theo thứ tự nào?
Chương phương pháp trước vì đang làm nên nhớ rõ, rồi chương kết quả lúc số liệu còn tươi, chương cơ sở lý thuyết chốt sau khi xong phương pháp, phần mục tiêu và phạm vi chốt sau cùng, kết luận cuối cùng.
