Trình bày kết quả: bảng, đồ thị và cách nói về con số

Chương kết quả là chương hội đồng hỏi nhiều nhất, vì đó là nơi bạn chứng minh mình thật sự làm chứ không chỉ mô tả.

Và đây cũng là chương mà cách trình bày ảnh hưởng tới điểm nhiều nhất: có số liệu tốt mà trình bày dở thì người chấm không thấy được giá trị.

Bảng hay đồ thị

Chọn theo mục đích, không theo cái nào đẹp hơn:

• Dùng bảng khi người đọc cần giá trị chính xác, khi số lượng số ít, hoặc khi các đại lượng không cùng đơn vị.
• Dùng đồ thị khi người đọc cần thấy xu hướng, so sánh, hoặc phân bố.
• Không trình bày cùng một dữ liệu ở cả hai dạng. Lặp lại làm quyển dài ra mà không thêm thông tin, và hội đồng sẽ hỏi vì sao.

Một dấu hiệu nhận ra trình bày sai: bảng ba mươi dòng số mà người đọc phải tự dò tìm xu hướng. Đó là lúc cần đồ thị, và nếu vẫn cần số chính xác thì đưa bảng đầy đủ xuống phụ lục.

Quy tắc cho bảng

• Tiêu đề đặt phía trên bảng, đánh số theo chương, ví dụ Bảng 3.2.
• Ghi rõ đơn vị ở tiêu đề cột, đừng lặp đơn vị trong từng ô.
• Thống nhất số chữ số thập phân trong cùng một cột. Bảng có ô ghi 12.5 ô ghi 12.53 trông rất cẩu thả.
• Không để bảng vắt qua hai trang nếu tránh được. Phải vắt thì lặp lại dòng tiêu đề ở trang sau.
• Nguồn số liệu ghi dưới bảng nếu không phải do bạn đo.

Quy tắc cho đồ thị

• Tiêu đề đặt phía dưới hình, đánh số theo chương, ví dụ Hình 4.1.
• Hai trục phải có tên và đơn vị. Đây là lỗi bị bắt nhiều nhất và cũng dễ sửa nhất.
• Có chú giải khi hình có nhiều đường.
• Phân biệt được khi in đen trắng. Nhiều quyển in đen trắng, và ba đường màu đỏ xanh lục chuyển thành ba mức xám gần giống nhau. Dùng thêm nét liền, nét đứt, dấu chấm điểm.
• Chữ trong hình phải đọc được ở cỡ in thật. Chụp màn hình rồi thu nhỏ là cách làm chữ thành mờ nhoè.
• Không dùng hiệu ứng ba chiều cho biểu đồ cột hay tròn — nó làm sai lệch cảm nhận về tỷ lệ.

Mỗi hình bảng phải được nói tới

Đây là quy tắc bị vi phạm nhiều nhất. Một hình đặt giữa trang mà phần chữ không nhắc tới thì người đọc không biết nhìn vào đâu và nhìn để thấy gì.

Mỗi hình bảng cần ít nhất hai câu trong phần chữ:

• Câu dẫn: Hình 4.2 thể hiện quan hệ giữa A và B khi thay đổi C.
• Câu nhận xét: Có thể thấy A tăng nhanh trong khoảng C từ 0 tới 5, sau đó gần như bão hoà — điều này phù hợp với dự đoán lý thuyết ở mục 2.3.

Câu thứ hai mới là câu có giá trị. Nó cho thấy bạn hiểu số của mình, chứ không chỉ vẽ ra được.

Nói về con số cho đúng

• Nêu điều kiện đo. Kết quả không có điều kiện thì không kiểm chứng được: đo trên bộ dữ liệu nào, cấu hình gì, bao nhiêu lần lặp.
• Nêu sai số hoặc độ biến thiên nếu có nhiều lần đo. Một con số trung bình không kèm độ phân tán thì che mất một nửa sự thật.
• Đừng làm tròn quá tay hoặc quá ít. Số chữ số có nghĩa phải phù hợp với độ chính xác của phép đo — ghi 87.34521% khi thiết bị chỉ chính xác tới một phần trăm là vô nghĩa.
• So sánh có mốc. Nói cải thiện 15% thì phải nói so với cái gì.

Kết quả không như mong muốn thì viết thế nào

Đây là chỗ nhiều sinh viên lúng túng và chọn cách sai là giấu bớt hoặc chỉ trưng phần đẹp.

Cách đúng: trình bày trung thực và giải thích.

• Nêu kết quả thật, kể cả trường hợp không đạt.
• Phân tích vì sao — do giả thiết không đúng, do dữ liệu thiếu, do giới hạn thiết bị, do phương pháp không phù hợp với điều kiện này.
• Nêu điều đó có ý nghĩa gì: phương pháp này dùng được trong phạm vi nào, không dùng được khi nào.

Một kết quả âm được phân tích tử tế vẫn là một đóng góp, và hội đồng đánh giá cao người hiểu vì sao mình không đạt hơn là người trưng ra những con số đẹp mà không giải thích được.

Ngược lại, chỉnh số liệu cho đẹp là chuyện nghiêm trọng — nặng hơn nhiều so với một kết quả chưa tốt.

Câu hỏi thường gặp