Đạo văn: sáu dạng, và dạng nguy hiểm nhất là dạng vô tình

Nói tới đạo văn, người ta nghĩ tới việc cố ý chép cả bài. Thực tế thì phần lớn trường hợp sinh viên bị quy đạo văn đều không cố ý — họ ghi chú cẩu thả trong lúc đọc, rồi ba tuần sau không còn phân biệt được đâu là câu của mình đâu là câu chép về.

Biết sáu dạng dưới đây thì bạn tránh được cả sáu.

1. Chép nguyên văn không dẫn nguồn

Dạng rõ ràng nhất. Lấy một đoạn từ sách, bài báo, trang mạng và đưa vào quyển như thể của mình.

Cách đúng: nếu cần giữ nguyên câu chữ thì đặt trong dấu ngoặc kép và dẫn nguồn. Nhưng trong văn kỹ thuật, trích nguyên văn nên rất hạn chế — chỉ dùng cho định nghĩa pháp lý, điều khoản tiêu chuẩn, hoặc câu có giá trị nguyên bản.

2. Diễn đạt lại nhưng không dẫn nguồn

Bạn đọc một đoạn, viết lại bằng câu của mình, rồi không ghi nguồn vì nghĩ đã viết lại thì là của mình.

Không phải. Câu chữ là của bạn nhưng ý tưởng vẫn là của người ta. Vẫn phải dẫn nguồn.

Đây là dạng phổ biến nhất ở đồ án, và cũng là dạng sinh viên ngạc nhiên nhất khi bị nhắc.

3. Diễn đạt lại quá sát bản gốc

Đổi vài từ đồng nghĩa, đảo trật tự mấy vế, giữ nguyên cấu trúc câu và mạch đoạn.

Có dẫn nguồn thì đỡ hơn nhưng vẫn chưa đạt, vì đó chưa phải diễn đạt lại — đó là chép có nguỵ trang. Phần mềm kiểm trùng lặp bắt được dạng này khá tốt.

Cách đúng: đọc hiểu, đóng tài liệu lại, rồi viết ra ý đó bằng cách nghĩ của mình. Sau đó mở lại để kiểm mình không hiểu sai.

4. Ghép nhiều nguồn mà không dẫn nguồn nào

Lấy một câu chỗ này, một ý chỗ kia, ghép thành đoạn của mình. Từng mảnh nhỏ nên không cảm thấy là chép, nhưng cả đoạn không có gì là của bạn.

5. Dẫn nguồn sai chỗ hoặc dẫn cho có

• Ghi nguồn ở cuối đoạn trong khi cả ba đoạn trước đó đều lấy từ đó.
• Ghi một nguồn cho một đoạn thật ra lấy từ nguồn khác.
• Dẫn tài liệu chưa hề đọc — thấy người khác dẫn rồi dẫn theo.

Dạng cuối bị bắt rất nhanh: hội đồng hỏi một câu về nội dung tài liệu đó là lộ.

6. Đạo văn hình, bảng, mã nguồn và số liệu

Nhiều người chỉ nghĩ tới chữ. Nhưng hình vẽ, sơ đồ, bảng số liệu, đoạn mã đều thuộc về người tạo ra chúng.

Lấy một sơ đồ trong bài báo đưa vào quyển mà không ghi nguồn là đạo văn, dù bạn có vẽ lại cho đẹp hơn. Có bài riêng về việc này trong mục.

Vì sao dạng vô tình lại hay xảy ra

Nguyên nhân gần như luôn giống nhau: ghi chú không phân biệt nguồn.

Bạn đọc tài liệu, sao chép vài đoạn vào một tệp nháp để đọc sau. Thêm ý của mình vào cùng tệp. Ba tuần sau mở ra viết quyển, và không còn biết dòng nào là của ai.

Cách chặn, chỉ cần một thói quen:

• Trong tệp ghi chú, đánh dấu rõ ba loại: trích nguyên văn đặt trong ngoặc kép kèm nguồn và số trang, tóm ý kèm nguồn, và ý của mình đánh dấu riêng.
• Ghi nguồn ngay lúc chép vào, không hẹn ghi sau.
• Dùng ba màu hoặc ba ký hiệu đầu dòng để phân biệt.

Thói quen này mất vài giây mỗi lần và nó loại bỏ gần như toàn bộ rủi ro đạo văn vô tình.

Hậu quả

Quy định cụ thể khác nhau theo trường, nhưng khung chung:

• Vượt ngưỡng trùng lặp thì không được bảo vệ, phải sửa và nộp lại.
• Đạo văn mức nghiêm trọng có thể bị huỷ kết quả đồ án và phải làm lại với đề tài khác.
• Trường hợp rất nặng có thể bị xử lý kỷ luật theo quy chế.
• Phát hiện sau khi đã tốt nghiệp thì có thể ảnh hưởng tới văn bằng.

Đọc quy chế của trường mình để biết ngưỡng và chế tài cụ thể — đừng nghe truyền miệng.

Một cách nghĩ đơn giản

Với mỗi đoạn trong quyển, tự hỏi: người đọc có biết ý này từ đâu ra không?

• Từ đầu tôi nghĩ ra, từ số liệu tôi đo, từ phân tích tôi làm → không cần dẫn.
• Từ một tài liệu nào đó → phải dẫn.
• Tôi không nhớ → đây là tín hiệu nguy hiểm, phải tìm lại nguồn trước khi nộp.

Câu hỏi thường gặp