Đọc đồ án khoá trước trước khi chọn đề tài: lấy gì, bỏ gì

Ở gần như mọi khoa kỹ thuật, có một kho tài liệu mà sinh viên năm cuối đi qua hằng ngày nhưng ít khi mở ra: tủ đồ án tốt nghiệp của các khoá trước, đóng bìa cứng, xếp theo năm. Có khoa để ở thư viện, có khoa để trong phòng bộ môn, có nơi đã số hoá thành bản PDF trên mạng nội bộ. Người hay mở tủ đó nhất thường là người đang tìm một quyển để chép khung, và đó là cách dùng tệ nhất.

Dùng đúng, một buổi chiều đọc năm sáu quyển cũ cho bạn những thông tin không ai nói với bạn trong buổi phổ biến đồ án: một đề tài thật sự tốn bao nhiêu công, bộ môn chấp nhận mức sản phẩm nào, đề tài nào đã bị làm đi làm lại tới mức hội đồng ngán, và chỗ nào người trước bỏ dở mà bạn có thể làm tiếp.

Chọn quyển nào để đọc

Đừng bốc ngẫu nhiên. Một bộ đọc có ích thường gồm ba loại:

• Hai quyển gần đề tài bạn đang nghĩ tới nhất, trong ba bốn năm gần đây. Cũ hơn thế thì công cụ, linh kiện, phần mềm có thể đã khác hẳn.
• Một quyển được điểm cao trong cùng bộ môn, kể cả khác đề tài. Hỏi thư ký bộ môn hoặc anh chị khoá trên quyển nào hay được giảng viên lấy làm ví dụ. Mục đích là thấy được trần của bộ môn.
• Một quyển điểm trung bình. Nghe lạ, nhưng nhìn quyển đạt vừa đủ cho bạn biết sàn — những gì tối thiểu phải có — và thường lộ rõ những lỗi mà hội đồng trừ điểm.

Nếu quyển có kèm bản nhận xét của giảng viên hướng dẫn và người phản biện (nhiều khoa đóng chung hoặc lưu trong hồ sơ), hãy xin đọc luôn. Đó là phần giá trị nhất của cả kho.

Đọc để ước khối lượng, không phải để hiểu nội dung

Lượt đọc đầu tiên không cần hiểu kỹ thuật. Bạn đang đi tìm câu trả lời cho một câu hỏi thực dụng: làm cái này hết bao nhiêu công?

Những chỗ cho biết điều đó:

• Phụ lục. Số trang mã nguồn, số bản vẽ, số bảng số liệu thô. Một đồ án có ba mươi trang phụ lục số liệu đo là một đồ án đã đứng trong phòng thí nghiệm nhiều tuần.
• Chương thực nghiệm hoặc chương kết quả. Đếm số lần đo, số mẫu, số kịch bản thử. Ghi lại thiết bị đã dùng: có thiết bị nào bộ môn không có sẵn, phải mượn hay thuê ngoài không.
• Lời cảm ơn. Phần ít ai đọc này hay tiết lộ những thứ không có trong chương nào: được công ty nào hỗ trợ vật tư, nhờ phòng thí nghiệm nào chạy mẫu, có người hướng dẫn phụ ở doanh nghiệp. Nếu đề tài cũ chỉ làm được nhờ một mối quan hệ như thế, bạn cần biết mình có mối đó hay không.
• Số người làm. Đồ án nhóm ba người mà bạn định làm một mình thì khối lượng cần cắt bớt ngay từ đầu.

Ghi ra một dòng cho mỗi quyển: thời gian ước tính, thiết bị cần, phần việc khó nhất. Sau năm quyển, bạn có một thước đo thô nhưng thật, tốt hơn nhiều so với cảm giác “chắc làm được”.

Phần hạn chế và hướng phát triển: chỗ để tìm đề tài

Hầu hết quyển đồ án kết thúc bằng một mục ngắn về hạn chế và hướng phát triển. Phần lớn sinh viên viết mục đó cho có, nhưng trong mười quyển sẽ có hai ba quyển viết thật: đo chưa đủ dải, mô hình chưa tính tổn hao, giao diện chưa chạy trên điện thoại, chưa thử với dữ liệu thực tế.

Mỗi câu như vậy là một điểm xuất phát có sẵn nền:

• Bạn kế thừa được phần tổng quan và phần thiết kế ban đầu — không phải chép, mà biết người trước đã đi tới đâu.
• Bạn có một câu trả lời rõ ràng cho câu hỏi hội đồng hay hỏi: “Đề tài này khác gì đồ án năm trước?”
• Giảng viên hướng dẫn quyển cũ thường vẫn còn ở bộ môn và thường vui khi có người làm tiếp hướng mình đã mở.

Điều kiện để đi đường này: phải nói thẳng với giảng viên rằng bạn làm tiếp đồ án nào, và trong quyển của bạn phải trích dẫn đồ án đó như một nguồn. Làm tiếp là chuyện bình thường trong kỹ thuật; giấu đi mới là vấn đề.

Nhận ra đề tài đã bị làm quá nhiều

Mỗi bộ môn có vài đề tài “quốc dân” quay lại năm nào cũng có: hệ thống tưới cây tự động, nhà thông minh điều khiển qua điện thoại, phần mềm quản lý thư viện, thiết kế hộp giảm tốc cho băng tải, nhận dạng biển số xe. Không phải đề tài nào trong số đó cũng xấu, nhưng nếu bạn tìm thấy bốn năm quyển cùng tên trong năm năm gần đây, nên dừng lại.

Lý do không nằm ở chỗ bị cấm. Hội đồng đã nghe đúng bài trình bày đó nhiều lần, nên ngưỡng gây ấn tượng cao hơn hẳn; mọi lỗi phổ biến của đề tài đó họ đều thuộc; và câu hỏi đầu tiên gần như chắc chắn là “em làm thêm được gì so với các bạn trước?”.

Nếu vẫn muốn làm, cách an toàn là giữ đề tài nhưng đổi một trục rõ ràng:

Một trục đổi thật, có số đo kèm theo, đáng giá hơn năm tính năng thêm vào giao diện.

Đọc biên bản nhận xét: hội đồng thật sự soi gì

Nếu xin được bản nhận xét của người phản biện, đọc kỹ phần nhược điểm. Qua vài bản, bạn sẽ thấy các nhận xét lặp lại theo từng bộ môn. Một số dạng hay gặp:

• “Chưa có số liệu thực nghiệm để kiểm chứng kết quả tính toán.” — Bộ môn này coi trọng đo thật; đề tài thuần mô phỏng sẽ phải giải thích nhiều.
• “Phần tổng quan dài, phần đóng góp của sinh viên chưa rõ.” — Người chấm muốn thấy ngay bạn tự làm cái gì.
• “Bản vẽ chưa đúng tiêu chuẩn trình bày.” — Có ít nhất một giảng viên trong hội đồng soi bản vẽ rất kỹ.
• “Chưa so sánh với giải pháp hiện có.” — Cần một bảng so sánh nghiêm túc, không phải một câu “giải pháp của em ưu việt hơn”.

Chép những dòng đó vào sổ. Chúng là danh sách những việc bạn nên tính vào kế hoạch ngay khi chọn đề tài, chứ không phải phát hiện ở tuần cuối.

Những thứ không nên mang theo từ quyển cũ

Đọc đồ án cũ có cái bẫy của nó. Vài thứ bạn nên để lại trên kệ:

• Cấu trúc chương chép nguyên. Mỗi đề tài cần cấu trúc riêng. Một quyển cũ có bốn chương tổng quan vì người viết cần lấp trang; bạn không cần làm vậy.
• Danh mục tài liệu tham khảo. Chép danh mục mà không đọc nguồn là cách nhanh nhất để bị hỏi một câu không trả lời được. Hơn nữa, danh mục của quyển năm năm trước thường đã lỗi thời.
• Số liệu và hình. Dùng lại số đo, bảng, hình của quyển cũ mà không ghi nguồn là đạo văn, kể cả khi người viết quyển đó là anh chị cùng phòng thí nghiệm và đã đồng ý miệng.
• Lỗi kỹ thuật. Đồ án đã qua bảo vệ không có nghĩa là đúng. Có quyển tính sai hệ số an toàn, chọn linh kiện quá dòng, dùng phép thống kê không hợp — vẫn qua vì hội đồng hôm đó không hỏi tới. Đừng coi quyển cũ là chuẩn mực kỹ thuật.

Đọc đồ án số hoá: tận dụng chức năng tìm kiếm

Nếu khoa đã số hoá kho đồ án, bạn có thêm một công cụ mà tủ sách không có: tìm theo từ. Gõ tên linh kiện, tên phương pháp, tên phần mềm bạn định dùng để xem nó đã xuất hiện trong bao nhiêu quyển, ở năm nào. Một phương pháp chỉ có trong một quyển cũ là tín hiệu tốt; một linh kiện xuất hiện trong mười quyển năm năm qua cho biết bộ môn có sẵn kinh nghiệm và có thể có sẵn hàng trong kho.

Cũng nên tìm theo tên giảng viên hướng dẫn để thấy họ thường nhận loại đề tài nào và đẩy sinh viên đi xa tới đâu. Thông tin đó giúp bạn nói chuyện với đúng người ngay từ đầu.

Một buổi chiều đọc theo thứ tự nào

Với năm quyển và khoảng bốn tiếng, thứ tự sau cho nhiều thông tin nhất trong thời gian ít nhất:

1. Mười lăm phút đầu cho mỗi quyển: đọc mục lục, lời cảm ơn, phần mở đầu và phần kết luận cùng hạn chế. Ghi dòng ước khối lượng.
2. Chọn hai quyển gần đề tài nhất, đọc kỹ chương phương pháp và chương kết quả. Ghi lại thiết bị, phần mềm, số lần thử.
3. Xem lướt phụ lục của cả năm quyển để thấy mức độ chi tiết mà bộ môn quen nhận.
4. Đọc biên bản nhận xét nếu có.
5. Viết nửa trang tổng hợp: đề tài nào đã nhàm, hướng nào còn hở, khối lượng điển hình, ba lỗi hội đồng hay bắt.

Mang nửa trang đó tới buổi gặp giảng viên. Một sinh viên nói được “em đã đọc đồ án của hai bạn năm trước về đề tài này, các bạn dừng ở chỗ chưa đo ngoài trời, em muốn làm tiếp phần đó” sẽ được nhìn khác hẳn so với một sinh viên hỏi “thầy có đề tài nào không ạ”.

Câu hỏi thường gặp